غزل و بيت الغزل يا شاه بيت
به نام خدا
غزل و بيت الغزل يا شاه بيت
یکی از انواع مهم شعر فارسی غزل است که ۵ تا ١۶ بیت و در مواردی تا بیش از۲۰ بیت دارد و همه ی ابیات آن بر یک وزن و قافیه اند.
ساختمان غزل همانند قصیده است . بدین معنی که مصراع اول بیت نخست با مصراع دوم همان بیت و مصراع های دوم سایر ابیات هم قافیه است . موضوع غزل برخلاف قصیده در خدمت آرزوها و خواست های خود شاعراست، از عشق و آرزو و شکایت از یار و امثال آن گرفته تا باورهای فلسفی، عرفانی، اخلاقی و اجتماعی.
منظور از عشق در غزل، عشق صوری و زمینی و در غزلیات عرفانی که عالی ترین تجلیات عاشقانه و ربّانی در شعر فارسی است ،عشق الهی و آسمانی است.
نخستین بیت غزل را مطلع و آخرین بیت آن را که اغلب همراه با ذکر تخّلص شاعراست، مقطع می نامند. تخّلص در غزل برخلاف تخّلص در قصیده، عنوان شعریِ شاعر است و در واقع امضای شاعر در پایان آن است که پس از دوره ی مغول بیش ترمعمول شده است.
رودکی،کمال الدین اصفهانی، سعدی و حافظ، فخرالدین عراقی، مولوی، صائب، خواجوی کرمانی و عطار را غزلیات زیبا و نغز است.غزل پردازان هم روزگار ما بسیارند و از آن میان باید ملک الشعرای بهار، رهی معیری، استاد شهریار، هوشنگ ابتهاج ،دکترحمیدی شیرازی و بسیارکسان دیگر را نام برد. از مخالفان غزل، ناصرخسرو مشهورترین است.
زیباترین و برجسته ترین بیت غزل یا قصیده را از لحاظ لفظ و معنی بیت الغزل و بیت القصیده و یا شاه بیت می گویند.
بيت الغزل و بیت القصیده معمولاً در غزل و قصيده كاربرد دارد اما شاه بيت در ديگر قالب هاي شعري.
دهخدا پس از نقل قول شمس قيس رازي از « فرهنگ آنندراج » سخني مي آورد بدين مضمون که بيت الغزل و بيت القصيده بيتي را گويند که از جميع ابيات هر دو قسم، در لفظ و معنا، دل پسند و مطبوع باشد. هم او در برابر بيت الغزل تعريف « غياث اللغات » و « بهار عجم » را شاهد مي آورد، يعني «بيت انتخابي و بهتر،» و نيز تعريف آنندراج را، يعني « بيت منتخب و گزيده». و سرانجام خود اضافه مي کند: « شاه بيت، بيتي که در غزل از ديگر ابيات برتر و بهتر باشد.» و کاربرد حافظ را گواه سخن خود مي آورد.
« شعر حافظ همه بيت الغزل معرفت است / آفرين بر نفس دلکش و لطف سخنش.»
در تعريف بيت الغزل؛ « به گزيني خواننده » نيز مؤثر مي باشد،
گروه آموزشی ادبیات فارسی سازمان
بابایی ، حسنی