ملاک طراحی سؤالات امتحانی
سطوح حیطه های شناختی
1- دانش 2- درک و فهم 3- کاربرد 4- تجزیه و تحلیل 5- ترکیب 6- ارزیابی و قضاوت
انواع سؤالات ارزشيابي
* سؤالات عینی
** سؤالات نیمه عینی (كوتاه پاسخ)
*** سؤالات ذهنی (تشريحي)
* سؤالات عینی: سؤالاتی هستند که سؤال و پاسخ عیناً در مقابل چشم دانش آموز است و دانش آموز فقط جواب را انتخاب می کند. در تصحیح سؤالات عینی نظر مصحّح دخیل نیست.
** سؤالات نیمه عینی: سؤالاتی هستند که دانش آموز با نوشتن كلمه، عبارت، جمله، عدد يا ... به سؤالات پاسخ مي دهد. در تصحیح سؤالات نیمه عینی نظر مصحّح تا حدودی دخالت دارد.
*** سؤالات ذهنی: سؤالاتی هستند که دانش آموز با پروراندن و سازمان دادن به اندوخته هاي ذهني خود به سؤالات پاسخ مي دهد. در تصحیح سؤالات ذهنی نظر مصحّح کاملاً دخیل است.
ملاک های عمومی در طراحی سؤالات امتحانی
الف: سربرگ مشخصّات
مشخّصات به طور كامل و به شرح زير تنظيم گردد.
نام و نام خانوادگي: / نام پدر: / نام كلاس: / نام امتحان: / نوبت امتحان:/ تاريخ امتحان: / نام منطقه ي آموزشي: / نام مدرسه: / تعداد صفحات: / نام طراح: / نام دبير مربوطه: / زمان پيشنهادي: /شماره ي داوطلب: / و هر مشخصه ي ديگري كه لازم باشد.
ب: رديف سؤالات با اعداد و به ترتيب زير تدوين شود.
1- سؤالات عيني: به ترتيب شامل
(درست و نادرست / جور كردني / چهارگزينه اي)
2- سؤالات نيمه عيني يا كوتاه پاسخ: به ترتيب شامل
( پرسشي/ كامل كردني/ تشخيصي يا تداعي/ تصاوير با اجزاي مشخص / جدول )
3- سؤالات ذهني محدود پاسخ: به ترتيب شامل
(نام ببريد / تعريف كنيد و ... )
4- سؤالات ذهني گسترده پاسخ: به ترتيب شامل
(توضيح دهيد / مقايسه كنيد / شرح كلي تصاوير / نظر شما / حل مسأله / ...)
پ: ریز بارم
1- حتماً ريز بارم سؤالات قيد شود.
2- ريز بارم سير صعودي داشته باشد ( از نمرات ريز به درشت )
2- تناسب ريز بارم با محتواي پاسخ ها ( مطابقت ريز بارم با تعداد يا سطح دشواري و حجم پاسخ ها )
3- جمع ريز بارم در امتحانات زير 20 نمره قيد شود.
ت: شرح نمره و مصحّح
تنظيم جدول نمره با شرح ( نمره ي عملي / كتبي / شفاهي و ... ) با عدد و حروف
مشخص بودن محل امضا و نام مصحّح
ث: شرح سؤالات
1- هر سؤال يك هدف آموزشي را مورد سنجش قرار دهد.
2- اهداف مهم كتاب، در كل ازمون مورد توجه قرار گيرد.
3- سؤالات ساده و مختصر باشد و از توضيحات غير ضروري اجتناب شود.
4- جملات منفي به كار نرفته يا به طريقي اين جملات بارز شده باشد.
5- سؤالات با عبارات صحيح و دور از ابهام طرح شود.( همه ي دانش آموزان يك برداشت از سؤال داشته باشند)
6- قسمتي از سؤال راهنماي همان سؤال يا سؤالات ديگر نباشد.
7- ترتيب قرار گرفتن سؤالات از آسان به دشوار رعايت شود.
8- سؤالات از نظر تايپ و تكثير خوانا باشد.
9- فاصله ي مناسب بين سؤالات با توجه به حجم پاسخ رعايت شود.
10- به بارم بندي كتاب توجّه شود. (در نوبت دوم 5 نمره از محتواي دروس نوبت اول سؤال داده شود )
11- فعل هاي سؤالات در انتقال صحيح اهداف آموزشي مناسب باشند.
12- غلط املايي در متن سؤالات وجود نداشته باشد.
13- نكات دستوري را در طراحي سؤالات مد نظر قرار داده شوند.
14- نشانه گذاري و رسم الخط صحيح رعايت شود.
15- زمان بندي آزمون منطقي باشد ( سه برابر زماني كه خود معلّم با حوصله به سؤالات جواب مي دهد )
16- به تمام سطوح حيطه هاي شناختي توجّه شود ( مخصوصاً سطوح فرا دانشي )
17- از تصاوير جالب، نمودار، جدول و ... استفاده شود.
18- از انواع مختلف سؤالات استفاده شود.
19- در صورت نياز يا درخواست طراح، دستور العمل لازم براي پاسخگويي نوشته شود )
مثال: در دو جمله ، دو مورد و ...
20- از سؤالات انتخاب كردني پرهيز شود.
21- طراحي بخش عمده ي سؤالات در حد دانش آموزان متوسّط كلاس.
22- تناسب تعداد سؤالات با كل بارم ( در املا و انشاي تمريني؛ 8 الي 10 سؤال طرح شود )
ملاك هاي عمومي و تخصّصي در طرّاحي متن املاي فارسي
1) درج كامل مشخّصات امتحان
2) خوش خطّی و خوانا بودن، متن املا حتي الامكان تایپ شود.
3) رعایت حاشیه گذاری و شروع خطّ اوّل پاراگراف و ....
4) پاکیزگی نمای کلّی ورقه با راست نویسی و نداشتن قلم خوردگی و ...
5) رعایت سیر متن املا از بندهای ساده به مشکل
6) رعایت ارتباط معنایی جملات.
7) کیفیّت متن انتخاب شده از نظر بار آموزشی و املایی
(متن انتخاب شده دارای کلمات بار املایی بوده و نکته ای ادبی ، اخلاقی ، هنری و .... را آموزش داده و یادآوری کند)
8) تلفیقی نبودن متن املا (نساختن متن جدید)
9) مقدار متن انتخاب شده برابر ؟ الی ؟ سطر کامل کتاب (با توجّه به تعداد کلمات مشکل)
10) تعداد کلمات سخت و مهمّ گنجانده شده در متن املا ( ؟ کلمه ) باشد.
11) رعایت بارم بندی منطقی با انتخاب متن از جای جای کتاب
براي امتحان نوبت دوم(يك بند از درس هاي نوبت اول كافي است)
12) تعداد پاراگراف های انتخاب شده ( 4 الی6 بند)
13) رعایت نشانه گذاری جهت تلفّظ صحیح کلمات حتماً رعايت شود.
14) نداشتن غلط املایی که مهم ترین ملاک طرّاحي متن امتحان املاست.
15) متن انتخاب شده بر مبناي 20 نمره تدوين شده و از كم كردن متن براي ارزش 10 نمره اي
بودن متن خودداري نماييد.
تذكّر: تصحيح متن املا بر مبناي 20 نمره بوده و براي دست يابي به ارزش10نمره اي متن، نمره ي
كسب شده تقسيم بر 2 خواهد شد.
ملاک های تخصّصی در طراحی انواع سؤالات
* انواع سؤالات عینی
1- درست و نادرست ( ص غ / بله ، خير / اصلاحي / خوشه اي )
2- جور کردنی (2قسمت: يك قسمت براي معرفي پرسش و قسمت ديگر براي نشان دادن پاسخ)
3- چند گزینه ای (شامل 3 قسمت: تنه ي سؤال / گزينه ي درست / گزينه هاي انحرافي )
نوع گزينه ي انتخابي پاسخ (تنها گزينه ي درست / بهترين گزينه / نوع منفي گزينه )
ملاک های تخصّصی در طراحی سؤالات عيني (درست و نادرست)
الف) جمله ها مختصر، روشن، ساده و بدون ابهام باشد.
ب) از كاربرد كلماتي چون، غالباً، هميشه، بعضي وقت ها، گاهي، هرگز و ... پرهيز كنيد.
پ) طول سؤالات صحيح - غلط تقريباً يكسان طراحي شود.
ت) در سؤالات از آوردن مطالب كم اهميّت پرهيز شود.
ث) سعي شود كلمات كاملاً از روي كتاب نوشته نشود.
ج) در سؤالات خبري، با (ص ، غ) و در سؤالات پرسشي با (بله ، خير) پاسخ داده شود.
چ) سؤال اول مثبت بوده و از نوشتن سؤال منفي در رديف اول سؤالات (ص غ) پرهيز شود.
نمونه سؤال: سؤالات عيني (درست و نادرست)
1- درستي يا نادرستي عبارت هاي زير را از نظر املايي مشخّص كنيد.
الف: اگر توانگر در بخشش خود بخل ورزد، درويش، آخرتش را به دنيا دربازد. ص غ
ب: آينده با حرف ساخته نمي شود، با كار هوشمندانه و موعمنانه ساخته مي شود. ص غ
ملاک های تخصّصی در طراحی سؤالات عيني (جور كردني)
الف) در سؤالات، راهنماي سؤال حتماً قيد شود.
ب) پرسش ها و پاسخ ها متجانس باشد.
پ) همه ي پرسش ها و پاسخ ها در يك صفحه قرار داده شوند.
ت) فهرست پاسخ ها به طور منطقي مرتبط شود.
ث) در فهرست پرسش ها، از جملات ناتمام استفاده نشود.
ج) پرسش ها با شماره و پاسخ ها با حروف مشخّص شوند.
چ) تعداد پاسخ ها از تعداد پرسش ها بيشتر باشد.
نمونه سؤال: سؤالات عيني (جور كردني)
1- هر كلمه را با خط به معناي درست آن وصل كنيد. ( يك كلمه اضافي است )
1- تعليم الف: آفرين گفتن
2- تحسين ب: لبخند
3- تبسّم پ: والامقام
ت: ياددادن
ملاک های تخصّصی در طراحی سؤالات عيني (چند گزينه اي)
الف) هر سؤال بايد يك موضوع مهم يا يك هدف آموزشي مهم را اندازه بگيرد.
ب) بيشتر از يك مطلب يا يك مسأله در هر سؤال قرار داده نشود.
پ) سؤال ها روشن و واضح باشند يعني داراي ابهام نباشند.
ت) مطالب اصلي در تنه ي سؤال قرار داده شوند نه در گزينه ها.
ث) در سؤالات منفي كلمات منفي برجسته جلوه داده شوند.
ج) گزينه ها متجانس باشند.
چ) از منفي كردن تنه ي سؤال و گزينه ها خودداري شود( منفي مضاعف نشود)
ح) از آوردن عبارت هاي: همه ي موارد، هرسه صحيح است و هيچ كدام پرهيز شود.
خ) محل گزينه ي درست به طور تصادفي انتخاب شود.
د) اگر در تنه ي سؤال، جاي خالي منظور شود بهتر است محل آن در قسمت آخر تنه ي سؤال باشد.
نمونه سؤال: سؤالات عيني (چند گزينه اي)
1- معنی« بحث و گفت و گو» در کدام گزینه به کار رفته است.
2- با توجّه به كلمات؛ املاي معناي كدام كلمه صحيح نيست؟
الف) اراده: همّت ب) محتوا: درون مايع
** انواع سؤالات نيمه عيني(كوتاه پاسخ)
1- پرسشي ( سؤال مطرح شده و دانش آمور پاسخ مي دهد)
2- كامل كردني ( سؤالات به صورت جاي خالي مطرح مي شود)
3- تشخيصي يا تداعي ( اگر چند سؤال در قالب يك سؤال باشد از نوع تشخيصي يا تداعي است)
ملاک های تخصّصی در طراحی انواع سؤالات نيمه عيني (كوتاه پاسخ)
(پرسشي، كامل كردني و تشخيصي يا تداعي)
الف) هر سؤال بايد به يك هدف آموزشي اشاره كند (طوري نباشد كه با ندانستن يك قسمت، دانش آموز از جواب دادن به قسمت هاي بعدي سؤال محروم شود)
ب) در سؤالات كامل كردني، تنها كلمات و عبارات مهم حذف شوند.
پ) سعي شود بيشتر از دو جاي خالي در يك جمله قرار داده نشود.
ت) جواب سؤالات كوتاه پاسخ در حد يك كلمه يا يك عبارت كوتاه در حد يك جمله باشد.
ث) در سؤالات كامل كردني با توجه به ارزش مكاني كلمه جاي خالي در قسمت پاياني سؤال قرار داده شود.
ج) صورت سؤال با شكل عيني جملات كتاب به كار برده نشود.
چ) اندازه ي جاي خالي معقول و مناسب با جواب مورد نظر انتخاب شود.
نمونه سؤال: سؤالات نيمه عيني (كوتاه پاسخ)
1- از ميان واژه هاي پيشنهادي گزينه ي صحيح را براي جاي خالي انتخاب نماييد.
امام خمینی پس از پیروزی انقلاب، بیش از ده سال رهبری کشور را بر .....................داشت.
(عهده ، عحده ، ئوهده)
2- شكل درست كلمه ي « كاملن» را بنويسيد.
3- براي اسم هاي زير بدل مناسب بنويسيد.
الف: امام خمـيني (....................................) ب: حضرت مهدي (...................................)
ج: حضرت محمّد (....................................) د: امام حسین (....................................)
*** انواع سؤالات ذهني(تشريحي)
1- تشريحي محدود پاسخ ( در چهار چوب شرايط خاصي دانش آموز به سؤال پاسخ مي دهد. در دو جمله و ...) شامل سؤالات: تعريف كنيد / چند (؟) مورد نام ببريد و ...
2- تشريحي گسترده پاسخ ( دانش آموز كاملاً آزادانه مي تواند پاسخ خود را پرورش و سازمان دهد. اين سؤال مخصوص درس انشا است ) شامل سؤالات: توضيح دهيد / مقايسه كنيد / موضوع انشا و ...
ملاک های تخصّصی در طراحی انواع سؤالات ذهني (تشريحي) (محدود پاسخ و گسترده پاسخ)
الف) صورت سؤال هاي تشريحي با عبارت و كلمات واضح و روشن نوشته شود و از كلّي گويي و ابهام پرهيز شود.
ب) در اين سؤالات از نوشتن كلمات چه كسي، چه وقت، كجا و ... پرهيز شود.
پ) از كلمات چرا، چگونه، به چه دليل، كه طبقات بالاي حيطه ي شناختي را مي سنجند، استفاده شود.
ت) تا حد امكان از سؤال هاي تازه و موقعيت هاي جديد استفاده شود.
ث) سؤالات مربوط به موضوعات و عقايد بايد همراه با دليل، شواهد و مستندات باشند.
ج) در امتحان انشا حتماً عوامل، ملاك يا انتظاراتي كه به آن نمره منظور مي شود، مشخص گردد.
مثال: رعايت نشانه گذاري / رعايت پاكيزگي / پروراندن موضوع / استفاده مناسب از آرايه هاي ادبي / حاشيه گذاري / نداشتن غلط املايي / داشتن ارتباط منطقي بين جملات / پاراگراف بندي / داشتن نتيجه ي اخلاقي، علمي، تربيتي انشاي نوشته شده و ...
نمونه سؤال: سؤالات تشريحي (محدود پاسخ و گسترده پاسخ)
1- كلمات هم آواي « صفر ، سفر » را فقط در يك جمله به كار ببريد.
2- دو مورد از کاربردهای نشانه ی نگارشي خط تيره ــ را بنویسید.
3- اين عبارت را ادامه دهيد. اگر روزی پیامبر را می دیدم.........
4- با به كارگيري آرايه ي « تشخيص يا جان بخشي » درباره ي يك « كتاب » انشايي بنويسيد؟
تهيه و تنظيم:
گروه آموزشي ادبيات فارسي
سازمان آموزش و پرورش استان زنجان
فروردين89
بابائي ، حسني